Nâng tầm cơ chế phòng ngừa tranh chấp đầu tư quốc tế tại Việt Nam

Việc chủ động ứng phó và nâng cao hiệu quả phòng ngừa tranh chấp đầu tư quốc tế là yêu cầu cấp thiết để bảo vệ lợi ích quốc gia và môi trường đầu tư bền vững hiện nay.

Tại phiên thảo luận về dự thảo Nghị quyết về cơ chế phối hợp và chính sách đặc thù nhằm nâng cao hiệu quả phòng ngừa, giải quyết tranh chấp đầu tư quốc tế, các Đại biểu Quốc hội đã đưa ra nhiều góc nhìn sắc bén. Mục tiêu chung là xây dựng một cơ chế đủ linh hoạt, lấy phòng ngừa làm trọng tâm, vận hành thực chất và có khả năng thích ứng cao với bối cảnh hội nhập kinh tế toàn cầu đầy biến động.

Mở rộng phạm vi kiểm soát để tránh lỗ hổng pháp lý

Một trong những điểm gây tranh luận lớn là tiêu chí xác định tranh chấp đầu tư. Đại biểu Mai Thị Phương Hoa (Đoàn Ninh Bình) thẳng thắn chỉ ra rằng, việc chỉ tập trung vào các nhà đầu tư nước ngoài nắm giữ trên 50% vốn là quá hẹp. Thực tế cho thấy, nhiều tranh chấp quy mô lớn có thể phát sinh từ các nhà đầu tư nắm tỷ lệ vốn thấp hoặc dưới hình thức thành viên hợp danh, nhưng lại gây hệ lụy nghiêm trọng đến an ninh quốc phòng và đối ngoại.

Từ thực tiễn đó, cần mở rộng phạm vi áp dụng cơ chế đặc thù cho cả các trường hợp có nguy cơ cao về mặt lợi ích quốc gia, bất kể hình thức sở hữu vốn. Đồng thời, đại biểu cũng lưu ý về tính thống nhất khi đề xuất miễn, giảm trách nhiệm pháp lý cho người xây dựng Nghị quyết, tránh tạo ra khoảng trống so với Luật Trách nhiệm bồi thường của Nhà nước hiện hành.

Xây dựng cơ chế phối hợp liên ngành thực chất

Để tránh tình trạng “mạnh ai nấy làm” hoặc đùn đẩy trách nhiệm, Đại biểu Dương Khắc Mai (Đoàn Lâm Đồng) kiến nghị cần xác định một cơ quan đầu mối trung tâm, có thể là Bộ Tư pháp, để điều phối toàn diện. Quy trình phối hợp không nên chỉ dừng lại ở mức nguyên tắc mà phải được cụ thể hóa ngay từ khâu đàm phán và ký kết các cam kết quốc tế.

Các chuyên gia cũng nhấn mạnh tầm quan trọng của việc phân vai rõ ràng giữa các Bộ, ngành như Bộ Tài chính và các cơ quan chuyên môn. Cụ thể, cần thiết lập các chốt chặn phòng ngừa sớm thông qua:

• Đánh giá rủi ro pháp lý nghiêm ngặt trước khi cấp phép đầu tư.
• Áp dụng cơ chế tiền hợp đồng để làm rõ quyền và nghĩa vụ.
• Minh bạch hóa mọi thủ tục hành chính để giảm thiểu sự can thiệp cảm tính.

Đối với việc xác định cơ quan chủ trì giải quyết khiếu kiện, nguyên tắc “ai gây ra lỗi, người đó chịu trách nhiệm” cần được ưu tiên. Thứ tự thực hiện nên đi từ cơ quan ban hành chính sách, đến cơ quan quản lý chuyên ngành, và cuối cùng là cơ quan quản lý nhà nước về đầu tư nước ngoài trước khi báo cáo lên Thủ tướng Chính phủ.

Chuyển dịch tư duy: Từ “phòng thủ” sang “chủ động ứng phó”

Một bước ngoặt quan trọng trong tư duy pháp lý là chuyển từ trạng thái bị động phòng vệ sang chủ động bảo vệ lợi ích dân tộc. Đại biểu Trịnh Xuân An (Đoàn Đồng Nai) đề xuất Nhà nước cần có quyền năng chủ động khởi kiện hoặc phản tố trong các vụ kiện quốc tế để bảo vệ chủ quyền và lợi ích kinh tế.

Đặc biệt, các doanh nghiệp nhà nước khi đầu tư ra nước ngoài thường đối mặt với rủi ro bị lôi kéo vào các tranh chấp phức tạp. Do đó, một cơ chế hỗ trợ đặc thù cho nhóm đối tượng này là cực kỳ cần thiết. Ngoài ra, cần bổ sung quy định về “hậu tranh chấp” – tức là phương án xử lý tài sản và trách nhiệm sau khi phán quyết của trọng tài quốc tế được đưa ra, nhằm giảm thiểu thiệt hại cho ngân sách quốc gia.

Thách thức thực thi và lộ trình chuyên nghiệp hóa

Trên thực tế, Việt Nam đang đối mặt với áp lực lớn khi có khoảng 32 vụ tranh chấp đầu tư quốc tế đang phát sinh hoặc có nguy cơ bị kiện. Đại biểu Nguyễn Khánh Ngọc (Đoàn Đà Nẵng) cảnh báo: “Nếu đã làm sai từ đầu thì khi tranh chấp xảy ra sẽ rất khó xử lý”. Do đó, việc nắm vững các cam kết quốc tế khi thực thi công vụ là yếu tố sống còn.

Về vấn đề nguồn lực, các vụ kiện quốc tế thường kéo dài từ 3-5 năm với chi phí cực lớn, vượt quá khả năng kiêm nhiệm của cán bộ công chức thông thường. Các kiến nghị đưa ra bao gồm:

1. Thiết kế cơ chế hỗ trợ tài chính linh hoạt (khoán việc hoặc giao địa phương tự quyết).
2. Xây dựng đội ngũ chuyên gia pháp lý tập trung, chuyên nghiệp thay vì mô hình phân tán hiện tại.
3. Phát huy vai trò của các tổ công tác liên ngành và cơ quan đại diện pháp lý như một đội ngũ luật sư chuyên trách cho Nhà nước.

Tóm lại, việc hoàn thiện Nghị quyết không chỉ là câu chuyện về thủ tục hành chính, mà là chiến lược bảo vệ vị thế quốc gia trên trường quốc tế. Một cơ chế phòng ngừa vững chắc sẽ là nền tảng để Việt Nam thu hút dòng vốn FDI chất lượng cao và bền vững.

Bạn nghĩ sao về việc xây dựng một đội ngũ chuyên gia riêng biệt để xử lý các vụ kiện quốc tế thay vì giao cho các Bộ ngành hiện nay? Hãy để lại ý kiến của bạn bên dưới.