Nội dung chính
Sự trong sáng của tiếng Việt không chỉ nằm ở quy tắc ngữ pháp mà còn ở cách chúng ta cảm nhận những điều “lạ mà quen” trong dòng chảy biến đổi không ngừng của ngôn ngữ.
Tại buổi giao lưu gần đây ở Đường sách Thành phố Hồ Chí Minh, các tác giả của bộ sách Tiếng Việt giàu đẹp đã mang đến những góc nhìn sâu sắc về sự vận động của tiếng mẹ đẻ. Với hơn 25 năm hình thành và phát triển cùng 14 tựa sách do Nhà xuất bản Trẻ ấn hành, bộ tác phẩm này không chỉ là tài liệu tra cứu mà còn là lời nhắc nhở về vẻ đẹp tinh tế của ngôn ngữ dân tộc.
Nghịch lý “Lạ mà Quen” trong tư duy ngôn ngữ
PGS.TS Trịnh Sâm, tác giả cuốn Tiếng Việt lạ mà quen, đã mở ra một cách tiếp cận thú vị: chúng ta thường sử dụng ngôn ngữ theo bản năng đến mức quên mất những nghịch lý ẩn sau đó. Những từ ngữ tưởng chừng hiển nhiên như “phải” (đúng) đối lập với “trái” (sai) thực chất là một sự quy ước ngầm định trong tư duy. Khi ta dừng lại để đặt câu hỏi, những điều “quen” bỗng trở nên “lạ”.
Ngược lại, có những cách diễn đạt nghe qua thì lạ nhưng lại phản ánh tư duy hình tượng đặc trưng của người Việt. Ví dụ, việc dùng các từ liên quan đến nước như “lặn lội”, “lặn mất tăm” khi đang ở trên cạn, hay mượn thuật ngữ thực phẩm để mô tả việc tiếp nhận kiến thức như “mớm bài”, “bội thực kiến thức”. Theo PGS.TS Trịnh Sâm, khi những điều “lạ” này được vận hành theo quy luật, chúng trở thành thói quen; và chính thói quen khiến chúng ta đôi khi quên đi sự kỳ diệu của ngôn từ.
Đồng quan điểm, GS.TS Nguyễn Đức Dân nhấn mạnh đặc điểm trọng tâm của tiếng Việt là sự nhấn mạnh vào vế đứng sau. Vì vậy, cụm từ “Tiếng Việt lạ mà quen” sẽ xoáy sâu vào sự quen, trong khi “Tiếng Việt quen mà lạ” lại làm nổi bật sự lạ.
Ngôn ngữ Gen Z: Sự vận động tự nhiên hay nguy cơ đánh mất bản sắc?
Trong bối cảnh mạng xã hội bùng nổ, sự xuất hiện của các thuật ngữ như “đu trend”, “drama”, “chill” hay cách nói “đăng xuất” (thay cho cái chết) là điều khó tránh khỏi. Các chuyên gia cho rằng đây là hiện tượng sinh ngữ bình thường, bởi ngôn ngữ luôn biến đổi theo đời sống xã hội. Tuy nhiên, điểm mấu chốt nằm ở vị thế giao tiếp.
PGS.TS Trịnh Sâm cảnh báo rằng việc sử dụng tiếng lóng hay chêm xen tiếng Anh có thể chấp nhận được trong giao tiếp thân mật, nhưng tuyệt đối không được xâm nhập vào văn bản hành chính, bài thi hay ngôn ngữ đối ngoại. Sự nhầm lẫn về ngữ cảnh này chính là dấu hiệu của việc thiếu hụt năng lực ngôn ngữ.
Nhà báo Dương Thành Truyền đưa ra một góc nhìn đáng lo ngại hơn về “văn hóa bàn phím”. Việc ưu tiên tốc độ khi nhắn tin dẫn đến thói quen bỏ qua viết hoa, thiếu dấu câu và không kiểm tra lại văn bản trước khi gửi. Hệ lụy là một bộ phận phóng viên, biên tập viên trẻ hiện nay đang mất dần kỹ năng viết cơ bản, tạo ra những bài báo với lỗi diễn đạt “cười ra nước mắt”, gây ảnh hưởng nghiêm trọng đến uy tín của truyền thông chính thống.
Thách thức trong việc bảo tồn sự trong sáng của tiếng Việt
Giữ gìn sự trong sáng của tiếng Việt không có nghĩa là bài trừ cái mới, mà là đảm bảo sự chuẩn mực. GS.TS Nguyễn Đức Dân khẳng định tiếng lóng không đáng lo, điều đáng lo là thái độ hời hợt đối với ngôn ngữ.
Hiện nay, chúng ta đang đối mặt với tình trạng “lạm phát” thuật ngữ. Điển hình là từ “hệ sinh thái” bị dùng tùy tiện trong nhiều lĩnh vực không liên quan đến sinh học hay kinh tế, chỉ để tạo cảm giác “kêu” và hiện đại. Bên cạnh đó, những sai sót cơ bản như không phân biệt được “i” và “y”, hoặc gọi sai tên sự vật, sự việc đang trở nên phổ biến.
Để khắc phục, các chuyên gia đề xuất một giải pháp đồng bộ từ vĩ mô đến vi mô: xây dựng luật ngôn ngữ, chuẩn hóa chính tả và thuật ngữ ngoại lai. Quan trọng hơn hết, mỗi cá nhân cần tự trau dồi năng lực ngôn ngữ thông qua việc đọc và viết một cách nghiêm túc.
Lời kết từ góc nhìn chuyên gia
Ngôn ngữ là tấm gương phản chiếu tư duy của một dân tộc. Việc đọc những bộ sách như Tiếng Việt giàu đẹp không chỉ giúp chúng ta viết đúng, nói hay mà còn là cách để thấu hiểu sâu hơn về bản sắc văn hóa. Khi chúng ta biết trân trọng sự tinh tế trong từng dấu phẩy, từng lựa chọn từ ngữ, đó chính là lúc sự trong sáng của tiếng Việt được bảo tồn một cách bền vững nhất.
Theo bạn, việc sử dụng tiếng lóng của giới trẻ hiện nay đang làm giàu thêm hay làm nghèo đi tiếng Việt? Hãy chia sẻ góc nhìn của bạn cùng chúng tôi dưới phần bình luận!
