Nội dung chính
Giá bán lẻ xăng dầu hiện nay đang gây tranh cãi khi các doanh nghiệp bán lẻ cho rằng quyền định giá chỉ mang tính hình thức, khiến họ không thể bù đắp chi phí vận hành.
Trong dự thảo Nghị định về kinh doanh xăng dầu (lần thứ 10), Nhà nước tiếp tục khẳng định nguyên tắc điều hành theo cơ chế thị trường, hướng tới sự hài hòa lợi ích và giảm thiểu trung gian. Tuy nhiên, thực tế vận hành tại khâu bán lẻ lại cho thấy một khoảng cách lớn giữa văn bản pháp luật và hơi thở của thị trường.
Quyền định giá: Khi lý thuyết đối lập với thực tế nghiệt ngã
Về mặt lý thuyết, dự thảo trao quyền cho thương nhân đầu mối và phân phối công bố giá, trong khi các doanh nghiệp bán lẻ trong hệ thống không được bán cao hơn mức giá này. Ngay cả với những đơn vị bán lẻ độc lập, quyền tự định giá trên thực tế cũng bị “bóp nghẹt” bởi mặt bằng giá chung tại cùng một khu vực.
Ông Giang Chấn Tây, Giám đốc Công ty TNHH MTV Bội Ngọc, phân tích rằng doanh nghiệp bán lẻ hoàn toàn bị động vì không thể quyết định giá mua vào. Khi bị ràng buộc bởi mức giá công bố từ phía cung ứng, họ không còn “không gian” để cộng thêm chi phí vận hành và lợi nhuận định mức. Trong một thị trường cạnh tranh gay gắt, việc một cửa hàng tự ý nâng giá cao hơn đối thủ cạnh tranh ngay bên cạnh là điều không khả thi nếu người tiêu dùng không chấp nhận. Khi đó, quyền định giá chỉ còn là một khái niệm mang tính danh nghĩa.
Sự bất đối xứng này tạo ra một tình thế nguy hiểm: thương nhân đầu mối và phân phối nắm quyền chi phối đầu vào, trong khi đơn vị bán lẻ bị hạn chế đầu ra nhưng lại phải gánh toàn bộ chi phí từ nhân công, mặt bằng, khấu hao cho đến hao hụt xăng dầu.
Bài toán kinh tế: Khi chiết khấu 0 đồng đẩy doanh nghiệp vào thế khó
Ông Nguyễn Xuân Thắng, Giám đốc Công ty TNHH Hải Âu Phát, mô tả tình trạng này là “kẹt hai đầu”. Khi chính sách không cho phép cộng đủ chi phí vào giá bán, các đại lý hay cửa hàng nhượng quyền dễ dàng rơi vào tình trạng thua lỗ dù doanh thu vẫn cao.
Để làm rõ hơn về mặt định lượng, ThS Trần Anh Tùng, Trưởng ngành Quản trị kinh doanh Trường Đại học Kinh tế – Tài chính TP.HCM, đã đưa ra một ví dụ điển hình: Một cửa hàng bán khoảng 300.000 lít/tháng với giá 20.000 đồng/lít, đạt doanh thu 6 tỷ đồng. Tuy nhiên, chi phí cố định (điện nước, PCCC, thuê đất, vốn lưu động…) dao động từ 150-300 triệu đồng/tháng.
Nếu mức chiết khấu từ đầu mối là 0 đồng/lít, doanh nghiệp hoàn toàn không có nguồn thu để bù đắp chi phí. Với mức chi phí vận hành bình quân khoảng 700 đồng/lít, mỗi tháng cửa hàng cần ít nhất 210 triệu đồng chỉ để hòa vốn. Điều này dẫn đến một nghịch lý: Càng bán nhiều trong bối cảnh chiết khấu thấp, áp lực dòng tiền càng lớn. Nếu tăng giá, khách hàng sẽ rời bỏ vì xăng dầu là mặt hàng cực kỳ nhạy cảm về giá (chênh lệch 200-300 đồng/lít đã đủ để thay đổi hành vi tiêu dùng). Thực chất, lúc này doanh nghiệp bán lẻ đang “gánh chi phí hộ” cho toàn hệ thống.
Giải pháp nào để bảo đảm biên lợi nhuận bền vững?
Trước áp lực hiện tại, các doanh nghiệp bán lẻ đã đưa ra hai đề xuất cụ thể để tự cứu mình:
- Phương án 1: Được tự định giá bán lẻ dựa trên giá mua vào với biên độ tối thiểu 8% so với giá bán buôn.
- Phương án 2: Nếu tiếp tục duy trì cơ chế giá do đầu mối quyết định, cần quy định mức chiết khấu sàn không thấp hơn 7% để bảo đảm khả năng duy trì hoạt động.
Tuy nhiên, dưới góc nhìn chuyên gia, ThS Trần Anh Tùng cảnh báo việc áp dụng “cứng” biên độ 8% có thể gây sốc giá cho người tiêu dùng. Ví dụ, với giá mua 19.000 đồng/lít, mức cộng 8% sẽ làm tăng giá bán thêm 1.520 đồng/lít, một con số quá lớn đối với thị trường xăng dầu.
Thay vào đó, giải pháp hợp lý hơn là thiết lập một mức chiết khấu tối thiểu (floor discount) đủ để bù đắp chi phí và tạo lợi nhuận tái đầu tư, ví dụ khoảng 1.000 đồng/lít hoặc linh hoạt theo giá cơ sở. Ông Trịnh Quang Khanh, Tổng Thư ký Hiệp hội Xăng dầu Việt Nam, cũng lưu ý rằng chiết khấu thấp đôi khi là yếu tố khách quan do biến động giá thế giới khiến đầu mối gặp rủi ro, vì vậy đây là bài toán cần sự thỏa thuận và chia sẻ giữa các bên.
Lời kết: Việc trao quyền định giá trên danh nghĩa sẽ không có ý nghĩa nếu không đi kèm khả năng tạo ra biên lợi nhuận thực tế. Để tránh tình trạng các cây xăng phải đóng cửa hoặc bán cầm chừng, Nhà nước cần thiết kế lại chuỗi phân phối theo hướng minh bạch chi phí và tạo cơ chế chia sẻ lợi nhuận công bằng giữa đầu mối, phân phối và bán lẻ.
Theo bạn, việc cho phép doanh nghiệp bán lẻ tự định giá có làm tăng gánh nặng cho người tiêu dùng hay là bước đi cần thiết để ổn định thị trường? Hãy chia sẻ góc nhìn của bạn ở phần bình luận.
